«نمونه های بسیاری از غلط های بزرگ در سیاست گذاری های اقتصادی وجود دارد؛ ولی خیلی سخت است که سیاستی بدتر از پرداخت یارانه انرژی پیدا کنیم.» این جملات شروع یکی از
برندگان و بازندگان یارانه بنزین
عبارات مهم : انرژی
«نمونه های بسیاری از غلط های بزرگ در سیاست گذاری های اقتصادی وجود دارد؛ ولی خیلی سخت است که سیاستی بدتر از پرداخت یارانه انرژی پیدا کنیم.» این جملات شروع یکی از مقاله های معتبرترین نشریه اقتصادی جهانی یعنی «اکونومیست» هست. نشریات و منابع اطلاعاتی و تحقیقاتی هر سال مطالب زیادی در نقد پرداخت یارانه انرژی منتشر می کنند، با این حال کشور ما، ایران، رکورددار پرداخت یارانه انرژی این بدترین سیاست اقتصادی در دنیا است.
پرداخت یارانه انرژی در کشور عزیزمان ایران سابقه ای طولانی دارد، در واقع به بهانه اینکه کشور خود یکی از تولیدکنندگان مهم انرژی در دنیا محسوب می شود، در همه دولت ها یارانه جهت مصرف انرژی پرداخت می شده است هست. ولی به اعتقاد اقتصاددانان، یارانه انرژی تنها نتیجه اتخاذ سیاست های پوپولیستی و عامه پسندانه است که هرچند در ابتدا رضایت عمومی جامعه را به همراه دارد، ولی در نهایت جز تضعیف اقتصاد، زیاد کردن نابرابری اجتماعی و نارضایتی عمومی از عملکرد دولت دستاورد دیگری به همراه ندارد. در واقع بررسی ها نشان می دهد که ریشه بسیاری از پرسشها کنونی کشور در پرداخت یارانه انرژی نهفته هست. هرچند یارانه انرژی باید به حمایت از اقشار کم توان جامعه تخصیص داده شده است یابد، ولی این طبقه اقتصادی نه تنها کمترین بهره را از یارانه انرژی میبرند، بلکه بیشترین آسیب نیز از محل یارانه انرژی متوجه آنها هست. در برابر واسطه ها، قاچاقچیان و دهک های بالای اقتصادی بیشترین مزیت را از یارانه انرژی کسب می کند.
برندگان و بازندگان یارانه بنزین
یارانه چیست؟
یارانه یا سوبسید به کمک مالی می گویندکه دولت به مردم در وقت های معین به منظور تامین رفاه اجتماعی از طریق کم کردن هزینه ها تخصیص داده شده است می دهد. یارانه می تواند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم پرداخت شود. مبلغ ۴۵۵۰۰ تومانی که هر ماه دولت به ازای هر فرد به حساب سرپرست خانوار واریز می کند، یارانه نقدی هست. ولی یارانه غیرمستقیم به کمک مالی دولت جهت پایین نگه داشتن قیمت بعضی کالاها گفته می شود. در کشور عزیزمان ایران بسیاری از کالاهای مصرفی مردم مشمول بر یارانه غیرمستقیم هست. ولی بااهمیت ترین نمونه آن که هزینه بسیاری به دوش دولت و کشور قرار داده، اعطای یارانه به مصرف انرژی هست. در واقع دولت قیمت انرژی مصرفی مردم را اعم از برق، گاز، بنزین و گازوئیل پایین تر از قیمت تمام شده است آن یا قیمت آن در بازارهای جهانی قرار می دهد و با این اقدام تلاش می کند هزینه خانوارها را کم کردن دهد.
«نمونه های بسیاری از غلط های بزرگ در سیاست گذاری های اقتصادی وجود دارد؛ ولی خیلی سخت است که سیاستی بدتر از پرداخت یارانه انرژی پیدا کنیم.» این جملات شروع یکی از
میزان یارانه انرژی در ایران
آخرین برآورد بین المللی از میزان یارانه انرژی در کشورهای دنیا به سال ۲۰۱۶ باز می گردد. بر اساس برآوردهای آژانس بین المللی انرژی، میزان یارانه انرژی کشور عزیزمان ایران در سال ۲۰۱۶ حدود ۳۴ میلیارد دلار بوده که بیشترین مقدار در دنیا بعد از چین با چندینه برابر جمعیت هست. همچنین کشور عزیزمان ایران دارای رتبه اول در تخصیص داده شده است یارانه به سوخت های فسیلی(گاز، بنزین، گازوئیل و…) بوده هست. این آمار در حالی از میزان شدید یارانه انرژی در کشور عزیزمان ایران در سال ۲۰۱۶ خبر می دهد که با توجه به رشد قیمت دلار در کشور عزیزمان ایران از ابتدای امسال و همچنین زیاد کردن قیمت انرژی در بازارهای جهانی طی دو سال گذشته می توان برآورد کرد که در حال حاضر میزان یارانه ای که دولت به انرژی می دهد به مراتب زیاد از ارقام ذکر شده است در گزارش آژانس بین المللی انرژی است.
به طور مثال می توان یارانه بنزین را محاسبه کرد. قیمت بنزین در داخل کشور لیتری ۱۰۰۰ تومان هست، در حالی که هر لیتر بنزین در فوب خلیج فارس حدود ۴۰ سنت به فروش می رسد. منظور از قیمت فوب خلیج فارس، قیمت بنزین روی عرشه نفتکش ها در خلیج فارس است و هزینه حمل تا جایگاه های توزیع سوخت در سراسر کشور، کارمزد جایگاه داران و همچنین هزینه اتلاف بنزین در پروسه توزیع در آن لحاظ نشده است.
اگر ارزش حدودی دلار در بازار ثانویه را مبنای محاسبات خود قرار دهیم (حدود ۸۵۰۰ تومان)، قیمت ۴۰ سنتی بنزین در فوب خلیج فارس معادل ۳۴۰۰ تومان هست. بنابراین دولت جهت هر لیتر بنزین ۲۴۰۰ تومان یارانه تخصیص داده شده است می دهد و با توجه به اینکه روزانه بین ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون لیتر بنزین در کشور به مصرف می رسد، میزان یارانه ای که دولت در مجموع یک سال جهت بنزین هزینه می کند بین ۷۹ هزار تا ۸۹ هزار میلیارد تومان هست. جهت اینکه بزرگی این رقم مشخص شود کافی است به میزان یارانه نقدی که دولت به خانوارها می دهد توجه کرد. مجموع میزان یارانه نقدی در هر ماه ۳۸۰۰ میلیارد تومان است و در کل سال به حدود ۴۵ هزار میلیارد تومان می رسد.
برندگان و بازندگان یارانه بنزین
بنابراین میزان یارانه ای که تنها به سوخت بنزین تخصیص داده شده است می یابد حدود دو برابر یارانه نقدی هست. همچنین میزان یارانه بنزین را می توان با بودجه کل کشور مقایسه کرد. فقط یارانه سوخت بنزین، حدود ۵/ ۷ درصد کل بودجه کشور هست. باید توجه داشت که یارانه ای که به سوخت گازوئیل تخصیص داده شده است می یابد از این رقم زیاد هست، چراکه قیمت گازوئیل در بازارهای جهانی بسیار نزدیک به قیمت بنزین هست، در حالی که هر لیتر گازوئیل آزاد در کشور عزیزمان ایران ۶۰۰ تومان به فروش می رسد.بنابراین اگر یارانه دیگر منابع انرژی (گاز، گازوئیل و برق) را به یارانه بنزین اضافه کنیم ارقام بسیار بزرگ تری جهت کل یارانه انرژی به دست می آید.
یارانه و ناعدالتی اجتماعی
«نمونه های بسیاری از غلط های بزرگ در سیاست گذاری های اقتصادی وجود دارد؛ ولی خیلی سخت است که سیاستی بدتر از پرداخت یارانه انرژی پیدا کنیم.» این جملات شروع یکی از
هرچند یارانه انرژی بر اساس مفاهیمی چون «عدالت اجتماعی» و «توزیع ثروت» انجام می شود، ولی بررسی های متفاوت نشان داده که دادن یارانه غیرمستقیم به مصرف انرژی نه تنها به عدالت اجتماعی منتهی نمی شود، بلکه بی عدالتی ها را زیاد کردن می دهد. به طور مثال در بحث یارانه بنزین، واضح است که قشر کم توان جامعه یا افرادی که ساکن شهرستان ها و روستاها هستند، نسبت به متمولین کمتر دارای خودروی شخصی هستند. از این رو بدیهی است که خانوارهای کم توان کمتر مصرف کننده بنزین هستند و از یارانه ای که در قیمت سوخت پنهان است بهره کمتری می برند. این عنوان در بررسی های متفاوت مورد تایید قرار گرفته هست. به طور مثال مدیرعامل شرکت بهینه سازی سوخت اعلام کرده که سه دهک بالای جامعه دریافت کننده حدود نیمی از یارانه بنزین هستند. این اظهار نظر به این معناست که نیمی از یارانه بنزین یعنی بیش از ۴۰ هزار میلیارد تومان در سال، به سه دهک اوج که در سال ۹۶ به طور میانگین بیش از ۱۰ میلیون تومان در ماه درآمد داشته اند، تخصیص داده شده است می یابد. این در حالی است که سه دهک پایین درآمدی کشور که به طور میانگین ماهانه کمتر از ۵/ ۱ میلیون تومان درآمد داشته اند، در کمترین سطح ممکن از یارانه بنزین بهره مند می شوند.
علاوه بر این، پویا ناظران، اقتصاددان ارشد کشور در یادداشتی با عنوان «یارانه سوخت در چنبره پوپولیست» که در «دنیای اقتصاد» به چاپ رسید، اعلام می کند که دهک دهم جامعه (یعنی ثروتمندترین قشر کشور که به طور میانگین بیش از ۱۶ میلیون تومان در ماه درآمد دارند) مصرف کننده حدود ۲۵ درصد از یارانه بنزین هستند و دهک اول (یعنی خانوارهایی که ماهانه کمتر از ۹۰۰ هزارتومان درآمد دارند) تنها ۲ درصد از یارانه بنزین استفاده می کنند. بهره بیش از ۱۲ برابری ثروتمندترین قشر جامعه نسبت به کم درآمدترین آنها خود به عینه نشان دهنده ناعدالتی در توزیع یارانه انرژی است.بهره وری ناعادلانه از یارانه انرژی مختص به کشور عزیزمان ایران نیست و بررسی های بین المللی نشان می دهد که زیاد کردن ناعدالتی های اجتماعی نتیجه غیر قابل اجتناب یارانه انرژی هست. به طور مثال، بررسی های صندوق بین المللی پول نشان می دهد به طور میانگین در جوامعی که یارانه انرژی پرداخت می کنند، دو دهک بالای جامعه حدود ۶ برابر زیاد از دو دهک پایینی از یارانه انرژی بهره مند می شوند.
برندگان و بازندگان یارانه بنزین
تضعیف مصارف عمومی
شاید این عنوان مطرح شود که هرچند دهک های پایین درآمدی کمتر انرژی مصرف می کنند، ولی در نهایت اصلاح قیمت ها به زیاد کردن هزینه های این خانوارها نیز منجر می شود و می تواند بیش از دهک های بالای درآمدی به آنها آسیب وارد کند. در پاسخ به اینگونه بیانات باید گفت این تنها ظاهر قضیه است.
در واقع بزرگ ترین آسیبی که اقشار کم درآمد از یارانه انرژی می بینند، کم کردن توان دولت جهت هزینه های عمومی و حمایت از دهک های پایین درآمدی هست. به طور مثال همانطور که اشاره شد، در حال حاضر یارانه سوخت بنزین ۲ برابر یارانه نقدی هست، یارانه ای که در اصل باید مشمول بر اقشار کم توان مالی شود. همچنین مجموع هزینه بازسازی مناطق زلزله زده کرمانشاه حدود ۳۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است هست. این رقم کمتر از ۴ درصد از کل یارانه بنزین است.پرداخت یارانه انرژی توان دولت را جهت انجام بعضی مصارف عمومی (حمل و نقل عمومی، آموزش و پرورش، خدمات بهداشتی و درمانی و…) به شدت کم کردن می دهد. این در حالی است که اقشار کم درآمد کشور مصرف کننده بخش مهمی از مصارف عمومی هستند. در واقع اگر یارانه انرژی به شکل درآمد وارد بودجه کشور شود، دولت می تواند بودجه بیشتری را جهت اصلاح اوضاع بهداشت، مدارس، بزرگراه ها و… در بعضی روستاها و شهرستان ها و همچنین حمل و نقل عمومی تخصیص دهد.
علاوه بر این درصورت از بین بردن یارانه انرژی و زیاد کردن درآمد کشور، دولت می تواند در قالب یارانه نقدی حمایت بیشتری از دهک های پایین درآمدی به عمل آورد. به طور مثال، چندی پیش دولت تصمیم گرفت قیمت خوراک تحویلی به پتروشیمی ها را بر اساس قیمت ارز در سامانه نیمایی محاسبه کند، در حالی که تا پیش از آن قیمت خوراک این واحدها بر اساس دلار ۳۸۰۰ تومان محاسبه می شد.
حذف یارانه واحدهای پتروشیمی به زیاد کردن درآمد دولت منجر شد و دولت تصمیم گرفت از محل این زیاد کردن درآمد به حدود ۹ میلیون خانوار نشانه (عضو کمیته امداد، بهزیستی و…) در شش ماه دوم امسال ۵۰۰ هزار تومان کارت خرید کالا اعطا کند. در صورتی که قیمت بنزین و دیگر سوخت ها اصلاح شود، دولت می تواند با اعطای یارانه نقدی به اصلاح اقتصاد خانوارهای دهک های پایین جامعه کمک کند.از سویی باید توجه داشت که بر خلاف باور عموم زیاد کردن قیمت بنزین به تورم منجر نمی شود و زیاد کردن تورم ریشه در عوامل دیگری دارد. به طور مثال تجربه دولت یازدهم در سال های ۹۳ و ۹۴ که قیمت بنزین را زیاد کردن داد در حالی که تورم کشور رو به کم کردن گذاشت، نمونه ای از این مورد هست. همچنین در دو سال گذشته با وجود ثابت ماندن قیمت بنزین روی قیمت ۱۰۰۰ تومان، شاهد رشد تورم هستیم. بررسی های متفاوت نشان داده زیاد کردن قیمت بنزین تنها تورم ۲درصدی را به همراه دارد.
یارانه و قاچاق سوخت
اما پایین نگه داشتن مصنوعی قیمت سوخت، معضل بزرگی به نام قاچاق سوخت را به دنبال دارد. در واقع در حالی قیمت بنزین در کشور عزیزمان ایران ۱۰۰۰ تومان باقی مانده که میانگین قیمت آن در کشورهای همسایه بیش از ۸۵۰۰ تومان هست. اختلاف قیمت سوخت در کشور عزیزمان ایران و کشورهای همسایه موجب شده است که بخش مهمی از بنزین و گازوئیل کشور به شکل قاچاق به این کشورها ارسال شود.
برخی برآوردها میزان قاچاق سوخت را بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون لیتر در روز اعلام می کنند که این مقدار از مصرف کل سوخت بعضی کشورهای دنیا زیاد هست. با احتساب یارانه ۲۴۰۰ تومانی جهت هر لیتر سوخت، می توان گفت که بین ۲۶ تا ۳۵ هزار میلیارد تومان در سال یارانه سوخت تنها به جیب قاچاقچیان ریخته می شود. باید توجه کرد که هرچند قاچاق سوخت از استان های مرزی کشور انجام می شود، ولی منفعت آن تنها نصیب عده معدودی یعنی قاچاقچیان دانه درشت می شود. در واقع انجام این حجم از قاچاق به وسیله افراد عادی امکان پذیر نیست و میزان فروش غیرقانونی سوختی که به وسیله شهروندان عادی مرزنشین انجام می شود به مراتب کمتر از این مقادیر هست؛ بخش عمده قاچاق به شکل شرکت یافته انجام می شود.
قاچاق سوخت به خوبی نشان می دهد که چگونه یارانه انرژی موجب ایجاد تناوب معیوبی از فساد در کشور می شود. به این معنا که پرداخت یارانه انرژی به کم کردن توان مالی دولت منجر می شود، کم کردن توان مالی دولت نیز کم کردن ارائه خدمات اجتماعی و اقتصادی در شهرهای کوچک و روستاها به خصوص در استان های مرزی را به دنبال دارد. زیاد کردن فقر در این مناطق موجب ایجاد مشاغل کاذب و سوء استفاده قاچاقچیان از مرزنشینان میشود. در نهایت نیز یارانه انرژی سود کلانی را نصیب عده معدودی کرده و توان دولت را جهت زیاد کردن رفاه در استان های مرزی کم کردن می دهد؛ این تناوب مادامی که یارانه انرژی پرداخت می شود ادامه خواهد داشت.
یارانه انرژی مشوق مصرف
یکی از بزرگ ترین ایراداتی که به پرداخت یارانه انرژی به خصوص سوخت های فسیلی گرفته می شود، تشویق به مصرف زیاد هست. در واقع زمانی که قیمت ها به شکل مصنوعی پایین نگه داشته می شود سیگنال زیاد کردن مصرف را به دنبال دارد. به طور مثال در حالی در کشور عزیزمان ایران مصرف بنزین به بیش از ۹۰ میلیون لیتر در روز رسیده است که تنها حدود ۲۰ میلیون ماشین در کل کشور وجود دارد و به این معناست که هر ماشین روزانه بیش از ۵/ ۴ لیتر بنزین مصرف می کند. در حالی که میزان مصرف هر ماشین در ترکیه از سوخت بنزین ۰۹/ ۰ لیتر هست، یعنی مصرف سرانه بنزین هر ماشین در کشور عزیزمان ایران ۵۰ برابر ترکیه است.میزان مصرف بنزین در ترکیه در دهه ۹۰ میلادی به اوج خود که حدود ۱۹ میلیون لیتر در روز بود، رسید، ولی به دنبال اصلاح قیمت ها و از بین بردن یارانه انرژی در این دهه، میزان مصرف رو به کم کردن گذاشت.
سال گذشته روزانه حدود ۹ میلیون لیتر بنزین در ترکیه مصرف شده است هست. البته بخشی از خودروهای سواری در این کشور با سوخت گازوئیل کار می کنند، با این حال میانگین مصرف گازوئیل در این کشور در حال حاضر حدود ۹۳ میلیون لیتر در روز هست، یعنی مجموع گازوئیل و بنزینی که در ترکیه استفاده می شود ۱۰۲ میلیون لیتر در روز هست؛ در حالی که مجموع گازوئیل و بنزین مصرفی در کشور عزیزمان ایران تقریبا دو برابر و حدود ۱۹۰ میلیون لیتر است که البته بخشی از این مقدار به کشور دوست و همسایه یعنی ترکیه که قیمت بنزین و گازوئیل در آن در حال حاضر بیش از ۱۲هزار تومان هست، قاچاق می شود.
شاید بعضی به استاندارد نبودن موتور خودروها در کشور عزیزمان ایران اشاره کنند و مصرف بالای خودروهای ساخت داخل را به عنوان یکی از دلایل مصرف بالای بنزین در کشور عزیزمان ایران بدانند. ولی باید توجه داشت که یارانه بنزین و پایین ماندن قیمت این سوخت خود بااهمیت ترین عامل عدم اصلاح مصرف سوخت خودروهای ساخت داخل هست. به این معنا که واقعی شدن قیمت بنزین کم کردن تقاضا جهت خرید ماشین را به همراه دارد و کم کردن فروش، کارخانه های خودروسازی را (بدون هیچ اهرم فشاری از سوی دولت) بر آن می دارد که به اصلاح ایرادات و کم کردن مصرف خودروهای خود رو بیاورند. این موضوعی است که در همه جای دنیا اتفاق می افتد، رو آوردن بزرگ ترین و معروف ترین خودروسازان دنیا به کم کردن هرچه زیاد مصرف خودروها تنها به علت قیمت بالای بنزین بوده است.
یارانه انرژی و آلودگی زیست محیطی
افزایش مصرف به خصوص در سوخت های فسیلی علاوه بر اینکه به محدود شدن منابع تامین انرژی منجر می شود، بزرگ ترین منبع جهت آلودگی های زیست محیطی نیز محسوب می شود. به طور مثال در کشور عزیزمان ایران استفاده از خودروهای شخصی به ترافیک شدید و آلودگی هوا در کلان شهرها از جمله پایتخت کشور عزیزمان ایران منجر شده است هست. عیسی کلانتری، مدیر شرکت محیط زیست اخیرا اعلام کرد که خودروها عامل ۷۰ درصد آلودگی هوای پایتخت کشور عزیزمان ایران هستند. در واقع دولت با اعطای یارانه به بنزین، نه تنها به طور غیرمستقیم مبلغ بسیار زیادی را به دهک های پردرآمد کشور تخصیص داده شده است می دهد، بلکه با تشویق آنها به استفاده زیاد از بنزین زمینه آلودگی هوا و آسیب رساندن به همه اقشار جامعه از جمله دهک های کم درآمد که کمترین بهره را از یارانه سوخت می برند، فراهم می کند.
چنین ادعایی به وسیله شرکت ها و موسسات بین المللی نیز مورد تایید قرار گرفته هست، به طور مثال صندوق بین المللی پول بر این باور است که با تشویق به مصرف سوخت های فسیلی با ارائه یارانه، حق نسل های آینده از بین می رود چراکه بااهمیت ترین نتیجه زیاد کردن مصرف سوخت هایی چون بنزین و گازوئیل انتشار گازهای گلخانه ای و گرم شدن کره زمین هست. این شرکت بین المللی بر این باور است که درصورت از بین بردن یارانه سوخت های فسیلی به طور میانگین ۱۳ درصد از انتشار گازهای گلخانه ای کاسته خواهد شد.
دنیای اقتصاد /نسیم علایی
واژه های کلیدی: انرژی | ایران | بنزین | میلیون | یارانه | حذف یارانه | یارانه نقدی | پرداخت یارانه
دانلود فایل ها
توجه: ممکن است تمام لینک های دانلود به دستور مقام قضایی حذف شده باشد...
